Avtomobil Elektr Jihozlari va Tizimlarini Kompleks Diagnostika Qilish
Zamonaviy avtomobillarni diagnostika qilish va ularning elektr tizimlarini tekshirish muhandislik sohasining muhim qismi hisoblanadi. Ushbu laboratoriya ishi orqali elektr jihozlari va tizimlarining vazifasi, ish rejimlari va tuzilishini o'rganib, ularning nuqsonlarini aniqlash hamda texnik xizmat ko'rsatish bo'yicha amaliy ko'nikmalarni shakllantirasiz.
Laboratoriya ishini boshlash
Laboratoriya Ishining Tashkiliy Jihatlari
Ish hajmi va maqsadlar
Ushbu laboratoriya ishi 2 soat auditoriya vaqti va 2 soat mustaqil ish uchun mo'ljallangan. Ishning asosiy maqsadlari:
  • Elektr jihozlari va tizimlarning vazifasi, ish rejimlari va tuzilishini o'rganish
  • Elektr jihozlari va tizimlarning nuqsonlarini aniqlash bo'yicha amaliy ko'nikmalar hosil qilish
  • Elektr jihozlari va tizimlariga texnik xizmat ko'rsatish va sinash bo'yicha amaliy ko'nikmalar hosil qilish
Laboratoriya mashg'ulotlari davomida talabalar real avtomobil elektr tizimlarini tekshirish, diagnostika qilish va nuqsonlarni bartaraf etish ko'nikmalarini egallaydilar.
Nazoratning Bort Tizimi (NBT)
Nazoratning bort tizimi (NBT) XX asrning 70-yillarida avtomobillarda joriy qilina boshlandi. U haydovchiga nosozliklarni kelib chiqishi yoki agregatlar, mexanizmlar, tizimlar, asboblarning ishining buzilishi haqida axborot berib turadi.
NBTning asosiy maqsadlari:
  • Haydovchini avtomobilning asosiy tizimlarini nazorat qilishda ozod qilish
  • Haydovchini nosozliklar kelib chiqishini ularning ahamiyati bilan baholash
  • Haydovchini navbatdagi texnik xizmat ko'rsatishni o'tkazish to'g'risida ogohlantirish
NBT nazorat zonasiga harakat xavfsizligi va avtomobilning ishonchliligiga ta'sir etuvchi elementlar kiradi: dvigatelning moylash tizimidagi moy sathi, sovituvchi suyuqlik, tormoz suyuqligi, oynalarni yuvish suyuqligi sathlari va boshqalar.
Zamonaviy avtomobillardagi nazorat indikatorlari haydovchiga avtomobil tizimlarining holati haqida ma'lumot beradi.
NBT Tizimining Ishlash Tamoyili va Signalizatsiya Turlari
Qizil signalizatorlar
Tizimda jiddiy nosozlik mavjud bo'lgan holatlarni ko'rsatadi. Ular quyidagi holatlarda yonadi:
  • Xavfsizlik kamarini taqish zarurligi
  • To'xtab turish tormozi qo'yilgani
  • Dvigateldagi moyning xalokatli bosimi
  • Tormoz nakladkalarining eyilishi
  • Tormozlanish fonarlarining nosozligi
  • Dvigatelning qizib ketishi
Sariq signalizatorlar
Ishlash vaqtida qoida buzarliklar haqida axborot beradi:
  • Dvigatel poddonida moyning past sathi
  • Tormoz, sovituvchi va yuvuvchi suyuqliklar sathining pastligi
  • Bakdagi yonilg'i sathining kamayishi
  • Bort tarmog'idagi kuchlanishlar pastligi
"STOP" signali
Alohida "STOP" katagi hech bo'lmaganda bitta qizil signalizator ulangan bo'lsa ham yoritiladi. Bu haydovchiga zudlik bilan to'xtash va muammoni bartaraf etish zarurligini bildiradi.
VAZ-2109 avtomobillarida NBT 12 ta parametrni nazorat qiladi. O't oldirish yoqilgandan keyin ekranda signalizatorlar yoritib turadi va bort kompyuteri tizimlarning holatini tekshiradi.
Ichki Datchiklar Tizimi (IDT)
Ichki datchiklar tizimi (IDT) — bu takomillashgan NBT bo'lib, IDT mavjud avtomobil asosiy tizim va mexanizmlari maxsus datchiklarga ega bo'lib haydovchini xabarlaydi yoki kompyuterda axborotni saqlaydi.
VAZ avtomobillarida IDT quyidagi parametrlarni tahlil qiladi:
  • Akkumulyator batareyasining yuklanishsiz holatdagi, starter qo'shilgandagi va uning stop rejimidagi kuchlanishning holatini
  • Generator diodlarining sozligi
  • O't oldirish tizimi ulanganda va starter qo'shilgandagi o't oldirish galtagidagi kuchlanishni
  • Uzgichdagi kontaktlarda kuchlanishning kamayishi
  • Uzgichning kontaktlari berk holatining burchagi
  • Silindrlar bo'yicha uchqun berilishining sinxron emasligi
  • Nazorat aylanish chastotalarida o't oldirishning ilgariligi burchagi
  • Silindrlarni navbat bilan o'chirishda dvigatelning aylanishlar chastotasini pasayish darajasini
Tizim uzluksiz takomillashtirib borilmoqda va yangi avlod avtomobillarida yanada ko'proq parametrlarni nazorat qilmoqda.
Indikatsiya Tizimi va Displeylar
Haydovchi axborotlarni asboblar panelidan oladi. Elektronika panelni elektron axborot qurilmasi va indikatorli qilib tayyorlash imkonini berdi. Elektron indikatorlar ilgari bo'lganidek faqat bitta parametrning signalini emas, balki turli tuman xabarlarni berishi va axborotlar hajmini keskin oshirishi mumkin.
Asosiy ko'rsatkichlar
Haydovchini bir vaqtning o'zida ortiqcha ma'lumotlar bilan yuklamaslik uchun, panelda uch-beshta asosiy parametrlar va besh-oltita yoritkichli signallar taqdim etiladi.
Qo'shimcha ma'lumotlar
Qolgan ma'lumotlarni haydovchi hohishga ko'ra maxsus tugmachalar orqali chaqirib oladi. Bu interfeysni sodda va qulay qiladi.
Zamonaviy displeylar
Raqamli displeylar rangli va yuqori aniqlikda bo'lib, haydovchiga ko'plab ma'lumotlarni vizual shaklda taqdim etishi mumkin.
Zamonaviy avtomobillarda ko'pincha touch-screen displeylar o'rnatilgan bo'lib, ular orqali haydovchi nafaqat avtomobil holati haqida ma'lumot olishi, balki multimedia tizimini ham boshqarishi mumkin.
Majburiy Salt Ishlash Ekonomayzeri Elektron Boshqarish Tizimi (MSIEEBT)
MSIEEBT dvigatel majburiy salt ishlaganda yonilg'ini uzatilishini to'xtatish uchun xizmat qiladi. Bu tizim joriy qilinishi yonilg'ini 2...3% ga tejash va chiqindi gazlardagi zaharli moddalarni miqdorini 15...30% ga kamaytirish imkoniyatini beradi.
MSIEEBT ishlashi uchun quyidagi shartlar bir vaqtni o'zida bajarilishi kerak:
  • Dvigatel tirsakli valining aylanishlar chastotasi ma'lum belgilangan qiymatdan yuqori bo'lishi kerak
  • Drossel to'siqchasi to'la yopilgan bo'lishi kerak
  • Sovitish tizimidagi suyuqlik temperaturasi 65°C dan yuqori bo'lishi kerak
MSIEEBT Tizimining Ishlash Tamoyili
Datchiklar orqali ma'lumot yig'ish
Majburiy salt ishlash rejimini aniqlash uchun dvigatel tirsakli valini aylanish chastotasi, drossel to'siqchasining holati datchiklari xizmat qiladi. Dvigatel tirsakli valining aylanish chastotasi haqidagi signal sifatida o't oldirish galtagining bilamchi chulg'amidan olingan signal ishlatiladi.
Yonilg'i uzatilishini to'xtatish
Majburiy salt ishlash rejimi vujudga kelsa, elektron blok elektromagnit klapanga yopilish haqidagi boshqaruv signalini beradi va karburatorni salt ishlash tizimi orqali dvigatelga yonilg'i uzatilishi to'xtatiladi.
Normal rejimga qaytish
Majburiy salt ishlash rejimi tugab drossel to'siqchasi ochilsa yoki tirsakli valning aylanish chastotasi ortib ma'lum qiymatga yetganda elektron blok elektromagnit klapanni ochadi va karburatorni salt ishlash tizimi orqali yana yonilg'i uzatila boshlaydi.

Tizim kamchiligi: Majburiy salt ishlash rejimida dvigatel silindrlarida havoni keskin siyraklanishi vujudga kelishi sababli moy sarfini ortishi kuzatilishi mumkin.
MSIEEBT Elektron Boshqarish Blokining Tuzilishi
Elektron boshqarish bloki ikkita kuchlanish komparatori, teskari aloqa zanjiri va nosimmetrik triggerdan iborat. Blok quyidagicha ishlaydi:
O't oldirsh tizimidagi uzgichdan kelayotgan signal mikrosxema A1 kirish qisqichi 4 ga uzatiladi.
Mikrosxema A1 ning chiqish joyida (qisqich 3) davomiyligi doimiy bo'lgan impulslar shakllanib, ularni qaytarilish chastotasi kirish signalining chastotasiga mos bo'ladi.
VT1 va VT2 tranzistorlar kalit vazifasini bajarib, ular A1 mikrosxemaning chiqish joyida impulslar vujudga kelganda vaqt belgilovchi kondensator C1 ni zaryadsizlanishini ta'minlaydi.
Impulslarni vujudga kelishi oralig'idagi vaqt davomida kondensator C1 - R1 va R2 rezistorlar orqali zaryadlanadi.
Kirish signali chastotasi kamayishi bilan C1 kondensatorning zaryadlanish mumkin bo'lgan kuchlanishning maksimal qiymati ortib boradi.
VT3 va VT4 tranzistorlar chegaraviy element vazifasini bajaradi. Kondensator C1 dagi kuchlanish 8 V dan (tayanch kuchlanish) ortishi bilan bu tranzistorlar ochiladi. Bu esa elektromagnit klapan boshqaruvi uchun signal hosil qiladi.
Laboratoriya Ishi Uchun Tavsiya Etilgan Adabiyotlar
Ushbu laboratoriya ishini sifatli o'zlashtirish uchun quyidagi adabiyotlarni o'rganish tavsiya etiladi:
Asosiy adabiyotlar
  • Mahmudov G'.N. Avtomobillarning elektr va elektron jihozlari. Darslik. 2-chi nashr. – T.: Noshir, 2011. – 304 b.
  • Ютт В.Э. "Электрооборудование автомобилей". Учебник для студентов высших учебных заведений, 4-е издание. – М.: Транспорт, 2006. – 440 с.
  • Tom Denton. Automobile Electrical and Electronic Systems. Fourth Edition. – New York: Routledge, 2012. 703 p.
Qo'shimcha adabiyotlar
  • Maxmudov G.N. Avtomobillarning elektr va elektron jihozlari. – T.: Istiqlol, 2000. – 206 b.
  • Соснин Д.А., Яковлев В.Ф. Новейшие автомобильные электронные системы. – М.: Солон-Пресс, 2005. – 240 с.
  • Андреев А.Ф., Артёмьев П.П., Бартош П.Р. и др. Гидропневмоавтоматика и гидропривод мобильных машин. – Мн.: ВУЗ-ЮНИТИ БГПА — ИСН, 2008. - 224 стр.